Ang Aral Ng Gamugamo [6: Last Chapter]

By: Michael Juha

email: getmybox@hotmail.com

fb: https://www.facebook.com/mikejuha

Author's Note:

Sa mga sumubaybay sa kuwento kong ito, maraming-maraming salamat. Bagamat hindi ko kayo nasagot sa mga comments ninyo, nababasa ko ang inyong mga ito at naappreciate ko nang bongga. Ang mga kumento ninyo ay ang  nagpapataba ng puso naming mga writers, nagbibigay ng lakas at insiprasyon. Sa kumento at pagbabasa ninyo lang kami nabibigayang sigla upang magsulat pa, ipagpatuloy at galingan ang pagbibigay sa inyo ng entertainment. Parang hindi nawawalan ng saysay ang effort at hirap namin dahil sa inyong pagbabasa at lalo na sa pagkukumento. 

Pasensya na rin sa ending ng kuwento. Gayun pa man, sana ay magugustuhan ninyo dahil kung hindi, bahala kayo sa mga buhay ninyo. Joke lang.  

:-)

-Mikejuha-

********************

“B-bakit po? Ano bang sakit niya?” ang tanong ko.  

“May tumor na tumubo sa kanyang utak. Pero huwag kang mag-alala, may gamot siyang pampatunaw nito. Nagpapagaling na lang siya. Kaya siya umuwi rito upang lubos na gumaling. Walang mag-aalaga sa kanya sa Maynila eh. Gusto lang niyang magkita kayo bago ka bumalik ng seminaryo.”

Nagulat naman ako nang marinig ang salitang walang mag-aalaga. “B-bakit? Di ba m-may asawa’t anak naman siya?”

Napatitig ang Tita niya sa akin, iyong bang naguluhan sa aking sinabi. “Ah, basta magkita kayo at kayo na ang mag-usap.” Ang nasabi na lang niya. Marahil ay nakuha niyang may alam ako na taliwas sa alam niya at ayaw niyang magkamali ng sasabihin sa akin.

“S-sige po. Sasama po ako.” Ang sagot ko na lang.

Sumama ako sa bahay ng Tita niya. Habang nakasakay kami sa tricycle patungo roon, hindi naman ako mapakali. Ang lakas ng kalampag ng aking dibdib. Na-excite ako na nag-worry na hindi ko alam. “Bakit kaya hindi niya kasama si Loida? Ano ang nangyari sa kanila? Ano kaya ang sakit niya?” ang mga tanong sa aking isip.

Nang makarating na kami, doon ko na nakita si Dennis. Nakaratay siya sa higaan, halatang pumayat, at maputla. Nakatitig lang ako sa kanya nang ganyan. Sobrang tuwa kong nakita siya ngunit may awa at lungkot na nasilayan ko siya sa ganoong kalagayan.

Iniabot niya ang kanyang kamay, inunat ang gitnang daliri para sa aming handshake. “Pa-hug naman d’yan! Miss na miss na kita. Talagang hinihintay kita.” ang sambit niyang nakangiti, iyong ngiting mistulang nahihirapan.

“Anong nangyari sa iyo?” ang tanong ko.

Ngunit hindi niya ako sinagot. Bagkus, “Narito pa ang aking kuwintas ‘Tol. Hindi ko siya tinatanggal sa aking leeg.” Hinawakan niya ang pendant noon at inabot sa akin.

Hinugot ko na rin ang aking kuwintas at ang pendant ay ipinagtabi sa pendant ng kanyang kuwintas.

“Waaahh!” nabuo muli siya, pagkatapos ng ilang taon.” Ang sabi niya nang nabuo ang hugis puso na mga leeg ng swan ng aming pendant.

Napangiti na rin ako. At nang tinitigan kong muli siya, naalala ko ang aking tanong. “Anong nangyari sa iyo?” habang isiniksik ko muli sa ilalim ng aking T-Shirt ang pendant ng kuwintas ko.

“Wala... nagpagaling lang ako rito. Huwag kang mag-alala, okay na ako.”

“Nasaan ba si Loida? Ang anak mong si Leah? Bakit hinayaan ka nila sa ganitong kalagayan?”

Nahinto siya sandali. Halata sa mukha ang biglang paglungkot. “Nagsinungaling sa iyo si Loida, ‘Tol... hindi totoo ang mga sinabi niya sa iyo. Ginawa niya iyon upang lumayo ka sa akin, upang kapag wala ka na ay makakalapit na siya sa akin. Akala niya ay tatanggapin ko siya kapag wala ka na.”

“Ha???” ang nasambit ko. Parang biglang may sumapak sa aking ulo sa aking narinig. “Hindi ikaw ang tunay na ama ng bata? B-bakit may dala-dala siyang resulta ng DNA test?”

“Gawa-gawa lang niya ang lahat. Fabricated. Walang ganoon. Ganyan ka manipulative si Loida. Gagawin ang lahat upang makuha ang gusto niya. Kinokonsyiensya ka lang niya. Noong araw na umalis ka, hinanap ko siya  kaagad at pinagalitan, halos patayin ko na lang sa sobrang galit ko. Sinabi ko sa kanya na kahit anong gagawin niya, hinding-hindi na ako makikipagbalikan pa sa kanya. Iyong ama ni Leah naman, hiniwalayan din siya dahil sa sama ng ugali niya. Kaya gusto niyang makipagbalikan sa akin.”

Doon ko na siya niyakap. Napahagulgol ako, naawa, nanghinayang. “I’m sorry ‘Tol, hindi ko alam... Nagkamali ako. Ang buong akala ko ay mabait na babae si Loida. I’m sorry!”

“Ok lang... at least, matutupad na ang pangarap mong magpari. Abot-kamay mo na lang ito. M-masaya ako para sa iyo. Nagkamali ka man, ngunit maganda naman ang kinahahantungan. Minsan man tayong nalubog sa lusak ng pagkakamali, may mga aral naman tayong natututunan. Masakit, ngunit sabi mo nga, minsan ay kailangan din nating magsakripisyo at magparaya, kasama na ang pag-ibig, kung ito ay para sa ikabubuti at ikaliligaya ng nakararami.”

“G-gusto mo, i-postpone ko ang aking ordination, para alagaan na lang kita rito?”

“No, huwag mong gawin iyan. Gusto kong tumuloy ka... Kung ang dahilan ng pagpari mo ay ang pagtupad sa inyong tradisyon, ngayon idagdag mo ako bilang pangalawang dahilan upang ituloy mo ang pagiging pari.”

Napatitig na lang ako sa kanya. Parang hindi ako makapaniwala sa aking narinig. Kung noon ay hinikayat niya akong huwag nang tumuloy, sa pagkakataong iyon ay nagbago na ang kanyang isip.

Dahil sa isang araw pa naman ang aking pag-alis, nagpaalam ako sa aking inay na sa bahay ng Tita ni Dennis muna ako titira. Noong una ay nag-aalangan siya dahil baka raw matulad ng dati, na nagbago ang aking isip. Alam kasi nilang si Dennis ang dahilan kung bakit ako nahinto noon. Ibinunyag ng Tita kong madre sa kanila, pati na ang sulat. Ngunit ipinangako ko na hindi na mangyayari iyon. Kaya pinayagan nila ako.

Sa isang araw at gabi na magkasama kami ni Dennis ay muling nadama ko ang sigla. Masaya ako sa piling niya bagamat may lungkot din dahil oras na lang ang bibilangin at iiwanan ko rin siya.

“Di bale, Tol... kapag pari na ako, maaari mo na akong dalawin palagi sa simbahan o sa parish kung saan ako maa-assign. Palagi pa rin tayong mamamasyal at magba-bonding.” Ang sambit ko nang nahigang nagtabi kami sa ibabaw ng kanyang kama. Tinabihan ko talaga siya kahit nilagyan pa ng isang kama ng kanyang Tita ang kuwarto niya.

“Tama ka. Mas madali na lang sa atin ang magkita kapag ganap ka nang pari. Kaya wala nang hadlang kung gusto nating mamasyal, magbonding, kagaya ng dati.” Ang sagot niya. Nahinto siya sandali. “K-kaso, pari ka. Bawal sa atin...” hindi na niya itinuloy pa ang sasabihin.

Ngunit naintindihan ko ang kanyang ibig tumbukin. “Bakit, best friend naman tayo ah. Kahit ganito lang,  happy na ako. Kung gusto mo, mag-asawa ka, okay pa rin sa akin. Basta...” nahinto ako sandali. “...ako ang magkakasal sa inyo, ako ang magbinyag sa anak mo, lahat ng mga bagay na sa simbahan ginagawa, ay ako ang gagawa para sa pamilya mo. Kapag nangyari iyan, kahit hindi na tayo magtatabi, kahit walang sex, ok lang sa akin.”

Natawa siya. nilingon ako. “Weeee! Kaya mo?”

“Bakit hindi? Nasa seminaryo nga ako, malayo sa iyo, kaya ko naman...”

“E, paano kung hindi ko kaya?”

“Ah, ibang usapan na iyan.” Sabay tawa.

Tahimik.

“B-baka hindi na ako mag-aasawa pa.” ang seryoso niyang sabi.

“Bakit naman?”

“Basta...”

Natahimik ako sandali. “M-mahal mo pa ba ako?” ang tanong ko.

Tumagilid siya sa paghiga, paharap sa akin atsaka binitiwan ang isang nakakabighaning ngiti. “Hindi naman nawawala ang pagmamahal ko sa iyo, eh. Palagi kitang iniisip, ikaw lang ang nag-iisang nagmamay-ari ng aking puso. Hindi mo lang alam kung gaano ako kasabik sa iyo... kaya nga ayaw kong mag-asawa dahil gusto kong ikaw lang ang kaisa-isang taong magmamay-ari ng aking puso. Gusto kong hanggang sa kahuli-hulihan kong hininga, hanggang sa aking pagpanaw ay ikaw lamang ang tinitibok nito.” Sabay turo sa kanyang puso.

“Weee?” ang nasambit ko na lang. Pero syempre, kilig to the bones ako.

“Gusto mong patunayan?”

“Paano?”

Ilapit mo ang mukha mo sa mukha ko.”

Inilapit ko ang mukha ko sa mukha niya.

“Pumikit ka”

Ipinikit ko ang aking mga mata.

At doon, naramdaman kong dumampi ang mga labi niya sa mga labi ko. Gusto kong matawa ngunit dahil sa paglapat ng aming mga bibig, wala na akong magawa kundi namnamin ang sarap ng kanyang halik at mahigpit na yakap. At sa gabing iyon ay buong-pusong inangkin na naman namin ang isa’t-isa. Bagamat bahagyang nahirapan siyang igalaw ang kanyang katawan dahil sa kanyang karamdaman, pinilit pa rin niyang ipadama sa akin ang init ng kanyang pagmamahal.

Kinabukasan ay masayang-masaya ako. Tanggap na kasi naming pareho na tutuloy na ako sa pagkapari at kapag lubos na akong pari, patuloy pa rin kami sa ganoong setup. Syempre, libre na kaming dalawa noon. Libre na akong makakagalaw, wala nang mahigpit na rules at restrictions sa mga kilos ko, maliban na lang sa mga assignments at responsibilities ko bilang pari. At marami pa kaming plano ni Dennis.

Aaminin ko na may isang bahagi ng aking isip na nakaramdam ng guilt. Alam kong kapag pari na ako, isang pagkakasala kong magmahalan kami ni Dennis. Ngunit may isang bahagi rin ng aking isip na gustong tumutol. Sabi kasi ng isang pari na professor namin, hindi raw kasalanan ang magmahal. Maging isang kasalanan lamang ito kung dahil sa kanilang pagmamahal ay may nilabag nang batas ang dalawang taong nagmamahalan. Ano ba ang malalabag kong rules kung sakaling pari na ako? Parang wala naman. Wala naman kasing vow of chastity ang mga diocesan na pari, di katulad sa mga religious, iyong may mga congregations kung saan ay may vow silang chastity, poverty, at obedience. At sinong tao ba ang hindi rin nagkasala? Sinong pari ba ang walang kahit na katiting na pagkakamali at kasalanang nagawa sa buhay? At hindi rin naman kami talagang iyong may relasyon at magsasama sa iisang bubong. Mag best friends lang kami. Maaring may mangyari ngunit hindi iyon ang mahalaga para sa amin. Iyon ang mga bagay na pumasok sa aking isip kung sakaling matuloy ako sa pagkapari at kung ano ang role namin ni Dennis sa isa’t-isa. Iyon din ang aming pinagdiskusyunan. At nagkasundo kami na kahit anong mangyari ay kami pa rin ngunit lihim lang ang lahat, nakatago sa mag best friends na setup.

Kaya masaya ako sa kinahahantungan ng aming pagkikitang iyon. At sa oras nang aking pag-alis, hindi na ako kasing lungkot kaysa mga nauna kong pag-alis. Nagbibiruan pa kami, naghaharutan. Kahit hindi pa niya kayang tumayo, ramdam ko rin ang kanyang sigla at kasiyahan. Pakiwari ko ay nabura ang lahat nang mga pag-aagam-agam ko sa buhay. Lalo na nang sinabi niyang hindi na raw siya magmahal pa ng iba.

“Mag-ingat ka Tol... Good luck. Sa pagbalik mo ay Father JC ka na. Huwag mong kalimutan na may isang taong naghihintay sa iyo rito... at nagmamahal.”

Binitiwan ko ang isang ngiti. “Bye ‘Tol! Babalik ako, promise! At magpagaling ka kaagad ha? Gusto kong sa pagbalik ko ay magaling na magaling ka na!” ang masigla kong sagot.

Binitiwan niya ang isang matipid na ngiti.

Inihatid ako ng Tita niya sa may kalsada. Ang buong akala ko ay talagang masaya ang tagpong iyon. Wala akong kaalam-alam na mayroon pala silang itinatago na hindi ko alam. Habang naghihintay kami ng tricycle, nagulat ako sa inamin ng kanyang Tita. “JC, sasabihin ko sa iyo ang totoo, ngunit huwag kang magalit ha? At huwag na huwag mo ring sabihin kay Dennis na sinabi ko ito sa iyo.”

“A-ano po iyon Tita? O-opo, hindi ko po sasabihin.” ang sagot kong kinabahan.

“Promise?”

“Promise po.”

Mas lalo pa akong kinabahan nang halos hindi makapagsalita ang kanyang Tita at nakita kong nagingilid ang luha sa kanyang mga mata. Tila humugot ng lakas bago magsalita. “C-cancer ang sakit ni Dennis! At may taning na ang kanyang buhay. Kaya pinauwi na iyan ng duktor niya sa Maynila dahil nasa acute stage na ito, wala nang pag-asa pang magamot, at naghihintay na lamang sa kanyang huling mga oras.”

Pakiwari ko ay biglang nagdilim ang aking paligid sa narinig, nanlumo ay at halos hindi ako makahinga sa sobrang pagkabigla at lungkot. “N-nagbibiro po kayo, Tita???”

“Hindi... Ayaw niyang malaman mo ang tunay niyang kalagayan dahil ayaw niyang mag-alala ka, ayaw niyang malungkot ka, mabahala, at baka maapektuhan na naman ang pagpapari mo. Ayaw niya ng ganoon.”

Doon na ako humagulgol. Niyakap ako ng Tita niya. Bagamat ang alam lang ng Tita ni Dennis sa amin ay mag-best friends lang ngunit ramdam kong alam niya ang aming tunay na relasyon. “G-gaano po ba katagal ang ibinigay ng duktor na taning sa buhay niya?”

“Tatlong buwan... ngunit lumampas na ito. Natuwa nga ako at naabot pa rin niya ito ngayon at nagkita pa kayo. Akala ko ay bibigay na talaga siya. Ngunit matapang si Dennis. Pilit na lumalaban.”

“B-bakit hindi po ninyo ipinaalam sa akin?” ang may bahid na paninisi kong tanong.

“Hindi namin alam na narito ka na pala. Nahiya naman akong magtanong sa mga magulang mo dahil alam mo na, baka isipin nilang gusto kong mahinto ka naman sa pagpapari. At si Dennis, ayaw na ring sumulat sa iyo gawa ng nangyari sa sulat niya noon na binasa ng iyong Tita at itinago raw.”

Bigla kong naisip na tawagan ang aking inay. “Nay... bukas pa naman ang flight ko, puwede pong paki-ayos na lang ang mga gamit ko, pati na ang aking ticket?” ang pagpapaalam ko sa aking inay na ang boses ay nag-crack dahil sa pag-iiiyak.

“B-bakit anak? Anong nangyari d’yan? Umiiyak ka ba?” ang tanong ng inay nang napansin ang aking boses.

“Nay, may cancer si Dennis at may taning na ang kanyang buhay! Gusto ko pong sulitin ang oras na narito po ako sa tabi niya. Daanan ko na lang po diyan ang mga gamit ko at ticket bukas.”

Biglang bumaba ang boses ng aking inay. Tila naawa. “G-ganoon ba? O, siya anak... sige, sige. Ihahanda ko na lang ang mga gamit mo. Sabihin ko na rin sa itay mo.”

Bumalik kami sa loob ng bahay. At dahil ayaw ipasabi ng Tita ni Dennis na alam ko na ang lahat, inayos kong maigi ang aking sarili, pinahid ang mga luha upang hindi niya mahalata, at nagkunwari kong walang kaalam-alam tungkol sa tunay na kalagayan niya.  

“B-bakit ka bumalik?” ang gulat na tanong ni Dennnis nang binuksan na namin ang pinto ng kuwarto niya at nakita niya ako roon na nakatayo.

“Bukas pa naman ang flight ko at nagpaalam na lang ako kay inay na ihanda ang mga gamit ko at ticket upang dadaanan ko na lang.” ang masaya ko kunyaring sabi, nakangiti pa.

“G-ganoon ba?” ang sagot niya.

“Ayaw mo yata eh!” ang biro ko.

“Gusto ah...” ang sagot din niya.

“Pakipot ka pa!” at dali-dali akong lumapit sa kama niya at nagharutan na kami. Kiniliti ko siya nang kiniliti. Iyon, iginugol ko ang huling mga oras ko sa pag-asikaso sa kanya. Pinapaliguan ko siya, binihisan, nilinis ang kama, nagluto rin ako ng paborito niyang snack, iyong biko, naghanda ng juice, pati mga gamit niya sa kuwarto ay inayos ko, habang ang mga kantang “One Friend” at “All of Me” ang nagsilbing background music sa kanyang kuwarto.

Masakit. Sobrang sakit. Iyong feeling na gusto mong umiyak ngunit hindi mo magawa dahil ayaw mong makita niya ito at hahantong ang lahat sa drama at iyakan. Tapos naroon pa ang kanta namin na parang isang pangarap na lang talaga, “If I had only one friend left, I want it to be you...” Pero paanong mangyari na siya ang maiiwan gayung iiwanan rin niya ako?

“Hoy, ano ka ba! Para kang alila rito, ah. Sayang ang oras mo kung maglilinis ka lang diyan.” Ang sambit niya. “Para bang ang drama-drama mo! Nakakalungkot! Feeling ko tuloy mamamatay na ako eh!” ang biro niya.

“E, a-ano bang gagawin ko?” ang sagot ko.

“Magkuwentuhan tayo.” Biglang nahinto at tinitigan ako, “Yakapin mo naman ako ‘Tol...”

Niyakap ko siya. Ngunit hindi ko na rin napigilan ang aking sarili na hindi mapaluha.

“Bakit ka umiiyak d’yan? Kakagatin na kita eh!” ang biro pa rin niya nang napansin ang pagpahid ko ng aking mga luha.

“Ano ka ba? Aalis na ako bukas at nalulungkot ako na mapalayo sa iyo!” ang pag-aalibi ko pa.

“Di ba ikaw naman ang nagsabi na kapag pari ka na, puwede na kitang dalawin?”

Sa sinabi niyang iyon ay lalo pa akong napaluha. Gusto kong humagulgol ngunit pinigilan ko ang aking sarili. Nang pakiramdam ko ay hindi ko na makaya, tumayo na lang ako at tinumbok ang CR. Sa loob noon ay pinakawalan ko ang halos sasabog kong dibdib. Haghagulgol, ako bagamat pigil upang huwag niyang marinig. Iyon ang pinakamahirap. Sa kagustuhan niyang huwag akong masaktan ay nagkunyari siyang kaya pa naming gawin ang lahat ng aming mga plano. At ako naman, upang huwag siyang malungkot ay pinilit ko ang sariling magkunwaring excited sa mga plano namin, bagamat ang totoo, hindi ako sigurado kung maaabutan ko pa siyang buhay sa pagbalik ko. Para kaming mga gago. Siguro, kung ang sitwasyon na ito ay hindi lang nasa life and death, baka binatukan na namin ang aming mga sarili.

Nang natantiya kong kaya ko na uli ang aking sarili ay naghilamos ako at pinahid nang maigi ang aking mukha atsaka lumabas ako ng banyo at pilit na ngumiti. “Oo nga pala. Kung saan mang parish ako ma-assign, sasabihin ko kaagad sa iyo para kapag magaling ka na, dalawin mo na ako roon. Di ba masaya pa rin tayo?” ang sambit ko nang nakabalik na ako sa gilid ng kanyang kama.

Niyakap niya akong muli at hinagkan sa bibig. Nagpaubaya na lang ako. Nakakamangha ang tatag niya, ang ipinakita niyang tapang sa pagharap at pagtanggap sa kanyang kalagayan.

“Naalala ko ang kuwento mo tungkol sa gamugamo.” Ang sambit niya nang kumalas na siya sa aming yakapan.

“Ano naman ang tungkol doon?” ang sagot ko.

“Narealize ko na ang lahat ng tao ay may kanya-kanyang kuwentong gamugamo sa kanilang buhay.”

“Ah... Bakit mo naman nasabi iyan?”

“Ikaw, may mga sakripisyo kang ginawa upang matupad ang tradisyon ng inyong lahi at mabigyang kaligayahan ang iyong mga mahal sa buhay. Tapos, isinakripisyo mo ang pag-ibig mo sa akin noon sa pag-aakala mong mapapabuti ang buhay ni Leah. Para sa akin ay isa kang bayani...” nahinto siya sandali. “...at ako, heto, isinakripisyo ko na rin ang aking pagmamahal sa iyo dahil” nahinto muli siya, kitang-kita ko ang pangingilid ng luha sa kanyang mga mata, “mahal na mahal kita. Hindi ko alintana ang nakapapasong apoy sa pagpapakawala ko sa iyo, hindi ko alinta ang sakit ng aking damdamin, kahit ikamamatay ko ito, hindi ko alintana basta makita kitang magtagumpay, masaya na rin ako.” At tuluyan nang bumagsak ang mga luha sa kanyang mga mata.

Doon ko na naman pinakawalan ang aking paghagulgol. Sa harap niya. “Mahal na mahal din kita. ‘Tol...” ang sambit ko.

Hayun, nag-iyakan kami bagamat walang aminan na alam ko na ang lahat at siya naman ay nagkunyari pa ring malakas pa.

Sa gabing iyon ay muli naming inangkin ang bawat isa. Sa pagkakataong iyon ay buong-puso kong tinanggap at ninamnam ang init ng kanyang pagmamahal. Alam ko, iyon na ang huli naming pagtatalik.

“Magpakabait ka rito habang hindi pa ako nakabalik ha?” ang sambit ko.

Tumango siya. “Ikaw rin, magpakabait ka roon.”

Tumango rin ako.

“Hihintayin kita... dahil kapag lubusan ka nang isang pari, gusto kong mangumpisal sa iyo. Gusto kong sa iyo ko sasabihin ang lahat ng aking mga kasalanan.”

Gusto ko sanang humagulgol na naman sa pagkarinig ko sa kanyang sinabi. Ngunit pinigilan ko ang aking sarili. Paano, hindi naman ako sigurado kung maaabutan ko pa siyang buhay. Mabuti kung pagdating ko ay may ordinasyon kaagad na magaganap sa akin at makakabalik kaagad ako kinabukasan. May mga asikasuhin pa, may mga proseso. “N-naniniwala ka nang may Diyos?” ang naitanong ko na lang.

Tumango siya, binitiwan ang isang matipid na ngiti.

“Paano nangyari?”

“Wala lang. Siguro, iyong feeling lang na nasa mahirap kang kalagayan at wala ka nang magagawa pa, parang gusto mo nang sumuko at isurrender ang lahat. Parang iyong feeling na hinahabol ako at nang nasa dead end na at wala nang matatakbuhan pa, hinarap ko na lang siya at sinabing, ‘Ok, heto na ako. Wala akong laban sa iyo... bahala ka na kung ano ang gagawin mo sa akin. Wala akong choice, tatanggapin ko.”

Muli ko siyang niyakap.

Ang muling pagpapaalam ko sa kanya ang pinakamasakit na yugto ng aking buhay. Pareho pa rin kaming nagkunyari; siya na ok lang ang lahat at may babalikan pa ako, samantalang ako naman ay nagkunwaring naniniwala sa kanyang pagkukunwari. Pati ang Tita niya ay nagtago, hindi nakayanang tingnan ang tindi ng sakit ng pamamaalam namin sa isa’t-isa.

“Basta, kapag pari ka na, babalik ka kaagad ha? Hihintayin kita.” Iyon ang katagang hindi ko malilimutan sa kanya. Pakiramdam ko ay pinupunit ang aking puso habang naglakbay ang aking sinasakyang tricycle pabalik sa aming bahay. Pakiwari ko ay mugtong-mugto ang aking mga mata dahil sa matinding pag-iiyak.

Nang nakarating na ako sa aming bahay upang kunin ang aking mga gamit, niykap ako ng aking inay na nakita ang aking magang-maga na mga mata at patuloy pa rig umaagos ang mga luha. Walang sinabi ang aking inay. Alam niyang nasasaktan ako.

Nang nakuha ko na ang mga gamit ko at nakasakay na ako ng barko, hindi pa rin mahinto ang aking pag-iiyak. At lalo na dahil sa sinabi niya sa huli kong pamamamaalam, “Hihintayin kita...”

Binitiwan ko na lang ang isang malalim na buntong-hininga. “Sana...” ang bulong ko na lang sa sarili.

Patuloy ang aming pagtitext ni Dennis simula nang nasa barko ako hanggang sa nakarating ako ng seminaryo. Sumasagot din naman siya.

Sa seminaryo, nagreport kaagad ako sa aking Tita at sinabi sa kanya ang aking desisyon na handa na akong maging pari. Dali-dali nilang inayos ang lahat. Planning, preparations, documentations, venue, mga bisita, mga malalaking tao sa simbahan. Sa isang buwan daw magaganap ang aking ordinasyon. Nag-reqeust ako na sana ay agahan pa ngunit wala na raw ibang timing dahil ang mga dadalong malalaking tao sa simbahan ay busy.

Lungkot na lungkot ako dahil sa haba ng panahon na hihintayin ko at ni Dennis. Syempre, gusto kong maabutan pa siyang buhay. Araw-araw ay nagpapadala ako ng text sa kanya na sinasagot pa rin naman niya. Syempre, natutuwa pa rin ako.

Hanggang sa dumating ang araw ng aking ordinasyon. Naroon ang halos lahat ng aking mga kamag-anak, at ang aking inay at itay na sa sa panahong iyong ay nakafully-recover na at nakakalakad at nakapagsasalita nang normal. Madaling araw pa lamang ay nagtext na ako kay Dennis na oordinahan na ako. Ngunit hindi na siya nagrereply pa. Kahit bago magsimula ang ritwal ng aking ordinasyon ay nagtext akong muli sa kanya. Wala pa ring reply. Doon na ako nabahala. Habang ginawa ang seremonya sa aking ordinasyon, walang patid naman ang pagdaloy ng aking mga luha. Si Dennis lang ang laman ng aking isip. Marahil, ang akala lang ng mga taong naroon ay umiiyak ako dahil ito sa tuwa. Ngunit maliban sa aking mga magulang na naroon, ako lang ang nakakaalam sa tunay na dahilan kung bakit ako umiiyak.

Kinabukasan, dali-dali akong umuwi. Halos utusan ko na lang ang driver ng aking sinasakyang taxi na paliparin ito. Nang nakarating na ako sa bahay ng Tita ni Dennis, bumulaga sa aking mga mata ang kalagayan niya.

“Ganyan na lang siya, nakamulat ang kanyang mga mata ngunit hindi na niya kayang igalaw pa ang kanyang katawan.” Ang wika ng kanyang Tita.

“C-conscious pa ba siya?”

“Oo. Conscious pa siya. Pumipintig pa ang kanyang puso at nakakarinig pa. Naigagalaw pa niya ang kanyang bibig at mga mata” ang sagot ng Tita niya.

“Dennis, ‘Tol... narito na ako. Ang sabi mo ay hihintayin mo ako di ba? Puwes narito na ako. Lumaban ka ‘Tol...” ang nasabi ko na lang habang umaagos ang aking mga luha.

Tila sinagot naman niya ang sinabi kong iyon. Nakita kong dumaloy rin ang mga luha sa kanyang mga mata.

Dali-dali akong nagpatulong sa Tita ni Dennis na ihanda ang mga kailangan ko para mabigyan ko siya ng huling sakramento, ang annointing of the sick. Dahil alam ko na kasi ang kalagayan niya kung kaya ay nagdala ako ng mga gagamitin para sa nasabing ritwal.

“May sulat pala siya para sa iyo, JC. Isinulat niya iyan ilang araw bago siya nagkaganyan. Siguro ay naramdaman na niyang nahirapan na siyang gumalaw kung kaya ay ginawa na niya iyan.” Ang sambit ng kanyang Tita nang matapos ko na siyang bigyan sa kanyang huling ritwal. Iniabot niya sa akin ang sulat.

Agad kong binuksan ang envelope at binasa ang sulat sa harap niya.

“Dear Father JC... father na ang tawag ko sa iyo dahil sigurado, sa pagkabasa mo nito, ay pari ka na. Masaya at proud ako sa iyo. Sa wakas ay naabot mo ang isang bagay na magpapaligaya sa lahat. Sa sinabi ko na sa iyo, hinintay kita dahil gusto kong sa iyo mangumpisal. Kung hindi mo man ako maaabutan na buhay, dito na lang sa sulat ko sasabihin ang lahat. Pero gusto ko sanang maabutan mo pa ako na buhay pa, nanakakapagsalita pa. Ngunit kung ipagkait man ito, at least narito na sa sulat ang mga dapat kong sabihin sa iyo; ang mga bagay-bagay sa buhay ko. Pasensya ka na na hindi ko sinabi sa iyo ang tunay kong kalagayan. Ayaw kong malungkot ka. Ngunit dahil wala naman akong choice, heto, the moment of truth... mangumpisal ako sa iyo. Bless me father for I have sinned thee...

Aaminin ko, hindi madali ang pinagdaanan ko sa buhay. Noong panahon na pumanaw ang aking itay sa mundong ito at nangyari ang pang-aabuso sa akin ng mga tao, naitanong ko kung bakit nangyari sa akin ang lahat; kung bakit na may mga taong mas nakakalamang, may mga taong masaya sa buhay, may mga taong halos nasa kanila na ang lahat. Doon na ako na ako nagalit sa Diyos. Hindi na ako naniniwala sa kanya. Alam mo, tatlong beses na akong nagtangkang magpakamatay. Sa loob ng DSWD kung saan ay magbigti na sana ako sa loob ng CR ngunit nahuli nang may biglang pumasok at nakita ang lubid na nakatali sa bubong. Nagtangka rin akong uminum ng maraming gamot ngunit muli ay nasagip ako. At sa ikatlong pagkakataon, lumundag ako sa building ng eskuwelahan natin. Oo, tangkang suicide ang aking ginawa nang nalaglag ako noong kasisismula pa lang ng klase natin, taliwas sa sinabi kong aksidenteng nahulog ako. Ngunit muli ay nasagip ako. Hindi ko alam kung bakit hindi natutuloy ang aking mga pagpapatiwakal. Nungit nang dumating ang isang taong magmulat sa aking isip at magbigay sa akin ng saya, tila bumaligtad ang aking pananaw sa buhay. Sa kanya ko naramdaman kung paano ang ngumiti, tumawa, siya ang nagturo sa akin sa kahalagahan ng buhay. Kaya natutunan ko siyang mahalin. Kahit pinilit ko ang aking sarili na magmahal ng isang babae, siya pa rin ang aking hinahanap-hanap. Nang sinabi niya ang tungkol sa gamu-gamo, na sila ay matatapang samantalang ang mga nagpapatiwakal ay duwag, hindi na ako muling nagtangkang kitilin ang aking buhay. Siguro ay maihalintulad ko rin ang buhay ko sa isang gamugamo. Kagaya nila, parang dumaan din ako sa ‘metamorphosis’ ng buhay. Masyadong ironic nga lang kasi ngayong gusto ko nang magpakabuhay, saka naman ako nagkaroon ng cancer. Pero tanggap ko naman ang lahat. Kasi, naranasan kong magmahal, naranasan kong sumaya, naranasan kong makibaka at lumaban. At kagaya ng gamugamo, naging matapang din ako. At marahil ay sadyang pinigilan lamang akong huwag munang mamatay dahil gusto pa niyang ipadama sa akin na napakasarap palang mabuhay kapag nagmahal ka, at magpaubaya ka para sa mahal mo... at marahil ay sa ganitong paraan ako dapat na mawala sa mundong ito upang magkaroon pa ako ng pagkakataon na manghingi ng tawad sa mga nasaktan ko, pati na ang pagpapatawad sa mga taong gumawa ng karahasan at nagbigay ng sakit sa aking damdamin. Pinalaya ko na ang poot sa aking puso. Matiwasay na akong lilisan. Alam ko na ngayon ang tunay mensahe ng gamugamo. Sa buhay ko, kahit masakit ang liwanag ng katotohanan, pinilit ko pa ring hinarap ito dahil sa pag-ibig ko sa isang tao...

May isa pa akong aaminin sa iyo. Sinundan kita sa Iloilo, ilang buwan simula nang lumisan ka. Nanatili ako roon ng isang taon. Ang balak ko sana noon ay ilabas ka sa seminaryo, kunin kita, babawiin. Nang natumbok ko ang simbahan ng seminaryo ninyo kung saan ay bukas din para sa mga taong tagalabas na gustong doon magsimba, pumasok ako. Nakita kita roon. Hindi ko maisalarawan ang matinding saya at pananabik na nakita kang nakatayo sa gilid ng altar, bilang isa sa mga altar boys. Hindi maganda ang balak ko sa sandaling iyon. Patatapusin ko muna ang misa atsaka lalapitan kita at itatakbo palabas upang iuwi kita ng Maynila. Ngunit habang tinitigan kitang nakatayo roon, pansin ko ang pagkaseryoso mo. Sa suot mong puting tila habito ng isang pari, mistulang naglaho ang balak ko. bagay na bagay ka sa iyong suot, mistulang isang banal na tao na dapat nirerespeto ko. Habang nasa ganoon akong pagmamatyag sa iyo, tila may narinig naman akong akong tinig sa aking isip na nakikisuyo, ‘Hayaan mo na lang siya, hindi ka ba masaya na hayan siya, handang ialay ang sarili para sa espirituwal na kapakanan ng mga tao? Hindi ka ba natuwa na ang best friend mo ay isang alagad ng Diyos? Huwag mo na siyang harangin pa... kung mahal mo siyang talaga ay magparaya ka, ipaubaya mo na siya sa maykapal na pagsisilbihan niya.’ Doon na ako tila nalinawan. Naag-iiyak ako noon, humikbi. Nanghingi ng tawad. Nang tiningnan kitang muli, nakangiti ka na tila alam mo ang aking pagbabagong-isip. At nang ibinaling ko pa ang paningin ko sa mahal na poon sa gitna ng altar, tila nakatingin siya sa akin at nakangiti. Doon ako nakaramdam ng kakaibang saya sa aking sarili na hindi ko maipaliwanag. Kaya imbes na magpakita sa iyo, hindi ko na itinuloy pa ang aking balak. At simula noon, naniwala ako na may Diyos. Sa pananatili ko sa Iloilo, nagsisimba na lang kada araw ng Linggo. Iyon na lang ang pakunsuwelo ko sa aking sarili, na kahit papaano ay nakikita kita. Kahit may dulot itong sakit sa aking puso ngunit tanggap ko at may sayang naramdaman dahil kung tutuusin, hindi ka naman napunta sa iba kundi sa kanya. Pagkatapos ng isang taon, napagdesisyunan kong bumalik ng Maynila upang magsimula, ipagpatuloy ang buhay na wala ka... Nakahanap muli ako ng trabaho, hanggang sa heto, nalaman kong may cancer pala ako.

Ngayon na araw o oras na lang ang bibilangin sa buhay ko, dito ko na rin na-realize na baka ibinigay sa akin ng Diyos ang ganitong klaseng karamdaman upang hindi na ako masasaktan pa. Simula nang nilapastangan ako ng aking step-father, nagkagulo-gulo na ang aking buhay. Ikaw lang ang tanging nakapagbigay ng saya sa akin; ang aking tagapagligtas. Ngunit ngayong nagpapari ka, lalayo ka na uli sa akin. Siguro ay iyan ang dahilan kung bakit niya ako kukunin nang mas maaga. Dahil kung tutuldukan ng maaga ang aking buhay, hindi na ako muling masaktan pa, hindi na muling magdusa...

Tanggap ko na rin ito. At masaya ako dahil alam kong sa banda pa roon ay hindi na ako magdurusa... at hihintayin kita roon, ‘Tol. Doon ay malaya nating ipagpatuloy ang ating pagmamahalan. Alagaan mo palagi ang iyong sarili. At ang kuwintas na bigay ko sa iyo, palagi mong isuot.

Oo nga pala, sa paghatid ninyo pala sa akin sa aking huling himlayan, gusto kong ipatugtog ang mga kantang ‘One Friend’, at ‘All Of Me. Paalam sa iyo Father JC. Mahal na mahal kita...’”

Walang patid sa pagpatak ang aking mga luha. Matapos kong basahin ang kanyang sulat, umupo ako sa kanyang kama at ipinuwesto ko sa aking kandungan ang kanyang pang-itaas na katawan. Niyakap ko siya. Binulungan. “‘Tol, pinatawad ka na niya. Pinatawad ka na ng mga taong nasaktan mo. At ako, tanggap ko na ang lahat. Oo... hintayin mo ako sa kabilang buhay, ‘Tol. Doon ay magsama tayo nang walang hanggan. Mahal na mahal kita.”

Nang tiningnan ko ang kanyang mukha, nakita ko ang ngiti sa kanyang mga labi. Hinalikan ko siya. Nang matapos ko siyang halikan, doon ko na nakita ang tuluyang pagpikit niya sa kanyang mga mata.

Nakakabingi sa ingay ng pighati ang kuwartong iyon. Pati ang kanyang Tita ay nagsisigaw sa tindi ng sakit na naramdaman.

Nang mahimasmasan na, inihiga kong muli ang kanyang katawan sa kama. Tinitigan ko pa ang kanyaqng mukha. Mistulang natutulg lang siya nang mahimbing, bagamat bakat pa rin sa kanyang mga labi ang ngiti. Tinanggal ko ang aking kuwintas na may pendant na crucifix at isinukbit ko ito sa kanyang leeg, katabi ng swan na pendant ng kanyang kuwintas.

IBINUROL nang siyam na araw at gabi ang mga labi ni Dennis. Nang inilibing siya, marami ang sumama sa paghatid sa kanya sa kanyang huling hantungan. Ako ang nag-misa at ako rin ang nag-officiate sa huling panalangin bago siya tuluyang ipinasok sa kanyang nitso.

Nang nagsiuwian na ang mga tao, nagpaiwan ako sa sementeryo. Tila isa akong baliw na kinakausap siya habang pinatugtog sa aking cell phone ang aming kantang “One Friend” –

I always thought you were the best, I guess I always will
I always felt that we were blessed, and I feel that way still
Sometimes we took the hard road, but we always saw it through
If I had only one friend left, I'd want it to be you

Sometimes the world was on our side, sometimes it wasn't fair

Sometimes it gave a helping hand, sometimes we didn't care

'Cause when we were together, it made the dream come true

If I had only one friend left, I'd want it to be you...

“Hihintayin kita sa kabilang buhay, best friend. Kung sa mundong ito ay ipinagkait na magiging tayo, hihingiin ko sa panginoon na sa banda pa roon ay makamit natin ang ating minimithing walang hanggang pagmamahalan...”

Wakas.

Ang Aral Ng Gamugamo [5]

By: Michael Juha

email: getmybox@hotmail.com

fb: https://www.facebook.com/mikejuha

**************************************

Nagkalabolabo ang laman ng aking isip habang naglalakbay ang eroplanong aking sinakyan. Naroon ang mga katanungan kung bakit niya ginawa sa akin ang nangyari sa amin sa nakaraang gabi. Nakatatak din sa aking isip ang pagkakaroon niya ng girlfriend. At syempre, ang sinabi niyang sulat na ipinadala niya na hindi ko natanggap. Saan napunta ang mga iyon? Sino ang nagbasa kung may nakatanggap man?

Nang nakarating na ako, nagpaalam ako sa aking mga magulang na babalik na nag seminaryo. Isang araw lang ako sa probinsiya namin gawa nang alanganin na ang aking oras. Nang tinanong ko ang aking inay kung nanghingi ba ng aking address sa seminaryo si Dennis, napag-alaman kong ang ibinigay nilang address ay ang sa Tita kong madre na mother superior.  

Nang nakabalik na ako ng Iloilo, tinanong ko kaagad ang aking Tita kung may natanggap siyang mga sulat na ipinadaan sa pangalan niya para sa akin. Ngunit itinanggi niyang may natanggap siya. Lalo lamang itong nagpatindi sa aking pagkalito. Halos araw-araw kong inisip kong nasaan ang mga sulat niya, kung ano ang laman ng mga iyon. Naalala ko ang paglisan ko sa aming bayan kung saan ay may iniwan akong sulat para kay Dennis at ibinunyag ko sa kanya ang aking tunay na naramdaman para sa kanya. “Ano kaya ang kanyang sagot? Baka naroon sa mga sulat?”

Ngunit dahil wala namang puwedeng tumulong sa akin, at hindi rin ako puwedeng lumabas ng seminaryo upang puntahn ang post office, pinilit kong burahin ang mga ito sa aking isip bagamat hindi ko maiwasang natuturete pa rin ako sa mga nangyari.

Lumipas muli ang isang taon at binigyan na naman kami ng isang buwang bakasyon. Excited na excited na naman akong makauwi. Nang araw na paalis na ako para sa bakasyon, pinatawag ako ng Tita kong madre sa kanyang opisina. “I have one good news.” Ang sambit niya.

“A-ano po iyon Auntie?” ang tanong ko.

“Ang pinsan mong babae, she decided to enter the convent. She wants to become a nun. Dalawa kayo sa henerasyon ninyo ang papasok sa buhay relihiyoso...”

“E, di maganda po...” ang sagot ko. Natuwa rin naman talaga ako. Kahit papaano ay may kasama ako. Mas maging masaya pa ang aming mga kamag-anak na may dalawang sumagip sa aming tradisyon.

“Good!” Ang sagot niya sabay hugot sa kanyang drawer  at may kinuha. “I have something to give you. Itinago ko ito mula sa iyo dahil gusto kong mag-focus ka sa iyong bokasyon. Nagayon na napatunayan kong tapat kang mag-alagad sa Diyos at desidido nang mag-pari, ibigay ko na ito sa iyo. Alam kong hindi ka na matitinag pa ng mga ito.” Sabay abot sa akin ng may limang sulat.

Gulat na gulat akong tinanggap ang mga ito. Mistulang sasabog ang aking dibdib nang mapasakamay ko na ang mga iyon. Pinilit kong burahin ang mga katanugan tungkol sa sulat na iyon, tiniis ko ang sariling sabik na sabik na masagot ang mga katanungan sa aking isip tungkol sa laman ng sulat ngunit naroon lang pala sa kanya.

Inisa-isa kong tingnan ang pinanggalingan ng sulat at ang lahat ay galing kay Dennis. Tiningnan ko rin ang petsa na nakatatak sa postal, ang lahat ay noong bago pa lamang akong pumasok ng seminaryo, noong unang taon ko pa lamang. Napatingin ako sa kanya, “You kept all these from me?” ang mataaas kong boses. Hindi ko kasi napigilan ang naramdaman kong galit sa puntong iyon.

“Yes... I didn’t want that these letters will distact and bother, especially with the contents of those letters.”

Na lalo pang ikinataas ng aking boses. “And you read my letters too???”

“These letters are prohibited in the seminary, and especially from that friend!”

“All these time I’ve been thinking where those letters went... only to know that you kept these from me? You lied to me, Auntie! You betrayed my trust! Hindi pa ba sapat sa iyo na narito na ako, na kahit nag-iisang anak lang ako ng pamilya namin, I sacrificed everything para lamang may susunod sa iyo sa pagpasok sa pagkarelihiyoso? Wy did yo lie to me?! Why?!!!” ang pagsisigaw ko habang umiiyak na. Ewan ko rin. Sobrang naging emotional ako lalo na dahil sabik na sabik akong mabasa ang mga isinulat ni Dennis para sa akin ngunit pakiwari ko ay sinaksak ako sa likod ng sarili kong Tita. Ang sakit.

“Para sa kapakanan mo ang ginawa ko, JC!” Ang medyo tumaas na rin niyang boses.

“No, Tita. You’re hurting me! You treated me like a I’m not capable of being trusted!” ang sigaw ko rin sabay takbo palabas sa kanyang opisina.

“JC, come back!”

“No! I’m not coming back! I’m not coming back! I’m not coming back to this seminary – ever!!!” at nagtatakbo na akong palabas, patungo sa van na naghintay sa akin upang ihatid ako sa pier. Hindi ko talaga na-control ang aking sarili. Para bang ang turing nila sa akin ay isang maliit na bata na hindi puwedeng magdesisyon. Pakiramdam ko ay ipinagwalang-bahala lang nila ang aking naramdaman. Parang hindi ako tao. Napakahalaga para sa akin ng sulat na iyon ni Dennis. Iyon ang nagbigay sa akin ng inspirasyon, pagkatapos, itinago lang nila sa akin, at binasa pa. parang pinagtatawanan lang nila ako.

Nang nasa loob na ako ng barko, doon ko na binasa ang mga sulat.

Unang sulat:

“Dear ‘Tol... natanggap ko ang sulat mo. Salamat sa diretsahanmong pagbunyag sa inyong mga hinaing at nararamdaman. Hindi ako galit sa iyo bagkus, bumilib ako sa iyo dahil sa tapang mo. Malungkot na malungkot akoo sa pag-alis mo. Kung alam mo lang kung gaano ako kasabik sa iyo. Pero wala akong magagawa. Desisyon mo kasi iyan... Gusto ko palang magpaliwanag kung bakit ako nagalit sa iyo sa ginawa mo sa akin. Alam mo naman sigurong ikaw ang kauna-unahang taong pinagkakatiwalaan ko simula nang nasira ang buhay ko. Hindi ko akalain na magawa mo iyon sa akin. Sa paggawa mo noon, nanumbalik sa akin ang lahat ng kahirapan at pagtatraydor na ginawa ng mga tao sa akin. Lumabas kasi na parang niloko mo lang din ako, trinaydor, pinaglalaruan. Iyon ang nasa isip ko. Ngunit napag-isip-isip ko rin na hindi mo alam ang aking pinagdaanan kung kaya ay nagawa mo iyon. Hindi ko akalain na mahal mo pala ako kung kaya ay nagawa mo iyon. Ang buong akala ko kasi ay dahil lamang ito sa ating kalasingan kung kaya ay nagawa mo iyon sa akin. Kaya nang napatawad na kita, niligawan ko si Chona upang sana ay maipakita ko sa iyo na kaya kong maging normal ang buhay, ang magkaroon ng pamilya sa kalaunan. Alam mo, nang sinabi mong magpari ka, nalungkot ako. Halos hindi ako makatulog sa gabing iyon sa kaiisip kung ano ang mangyayari sa buhay ko kapag wala ka na. Nasaktan ako bagamat hindi ko ito ipinaalam sa iyo. Noong araw na umalis ka, nagpunta ako sa bahay ninyo upang ibigay sa iyo ang ipinagawa kong kuwintas. Gusto sana kitang kausapin. Ngunit tulog ka pa at nahiya na akong gisingin ka. Kaya umalis na lang ako. Akala ko kasi ay matutloy ang pag-alis ni Chona sa araw din na iyon. Nang nasa pier kami at tinitingnan kita habang papalayo ang barko, umiyak ako noon... Hindi ko alam kung bakit ako nasaktan, kung bakit ako umiyak. Noon ko lamang naramdaman ang ganoon sa buhay ko, ang umiyak nang dahil sa paglayo ng isang kaibigan. Sanay ay ok ka lang sa loob ng seminaryo. Sana ay magiging masaya ka sa buhay mo d’yan.”

Pangalawang sulat:

“Dear ‘Tol... halos isang buwan na at naghintay pa rin ako sa iyong sagot... Ngunit tila hindi mo na ako natatandaan pa. Sana ay nasa maayos kang kalagayan. Sana ay ok ka lang d’yan. Siguro ay masaya ka na sa kinalalagyan mo ngayon. Siguro rin ay may bago ka nang best friend dahil nalimutan mo ako. Pero ok lang. Masaya ako kapag masaya ka. Palagi kitang hinahanap-hanap. Kung alam mo lang... Naiiyak pa rin ako kapag naaalala ko ang mga masasayang araw natin dito. Hindi kita maiwaglit sa aking isip. Ngayon ko narealize, at ngayon ko na rin aaminin ‘Tol, mahal din pala kita...”

Pangatlong sulat:

“Dear ‘Tol, nag-away kami ni Chona kanina. Naglasing kasi ako. Na-miss kita eh. Dahil sa pangungulit niya kung bakit ako naglalasing, sinabi kong na-miss kita. Kinulit din niya ako kung ano ang mayroon sa atin. Ang sagot ko ay best friend kita, na nakakaintindi ka sa akin, at ikaw ang nagpabago sa pananaw ko sa buhay. Sinabi ko rin sa kanya na ikaw ang pinagkakatiwalaan ko sa akin lihim. Mas lalo pa siyang nagalit. Minura niya ako. Doon na niya ibinunyag niyang nabasa daw niya ang sulat mo at alam niyang bakla ka raw at mahal ako. Nagalit din ako. Minura ko rin siya. Nagkasagutan kami. Nitong mga nakaraang araw, pansin kong ako na ang pinag-uusapan ng mga estudyante, pinagtatawanan, tila kinuktya. Sinabi ko rin kasi kay Chona ang pinagdaanan ko sa kamay ng aking stepfather sa iba pang mga tao. Alam ko, ipinagkalat niya iyon. Sobrang sakit. At mas masakit pa ito dahil wala ka na, wala na akong kakampi.”

Pang-apat na sulat:

“Dear ‘Tol, hiwalay na kami ni Chona. Ok lang, may kulang naman talaga sa pagmamahal ko sa kanya. May mga bagay na hindi ko maramdaman sa kanya na sa iyo ko lang hinahanap-hanap. Iba ang naramdaman ko para sa iyo, ‘Tol. Tila mababaliw ako sa kaiisip sa iyo...”

Panglimang sulat:

“Dear ‘Tol, napagdesisyunan kong lisanin na ang lugar na ito. Pakiramdam ko ay wala nang saysay pa ang pag-aaral. Nahihirapan lang ako. Wala ka na rito, wala na akong kakampi. Tila nag-iisa na lang ako sa pakikibaka ko sa aking buhay. At ang mga tsismis tungkol sa akin ay lalo pang lumala. Kasali ka rin sa tsismis nila. May relasyon daw tayo. Kaya heto, aalis na lang ako sa lugar na ito. Masakit ang lumisan dahil narito ang mga masasayang alaala natin. Sa lugar na ito ay nagbago ang aking pagkatao, ang aking pananaw, at nakilala ko ang pinakamabait na tao sa buong mundo. Habang ginagawa ko ang sulat na ito ay umiiyak ako, hindi ko alam kung bakit ngunit marahil ay dahil napamahal na sa akin ang lugar na ito at malaki ang aking pagnhihinayang. Isa pa, hindi ko na rin alam kung sa pag-alis kong ito ay magkikita pa tayo. Sa Maynila ang tungo ko. doon ako magsisimula. Sana roon ay malimot na rin kita. Miss na miss na kita ‘Tol. Ngunit dahil ayaw mo akong sagutin, alam kong hindi mo na ako namiss pa. Hindi ko alam kung ano ang magiging kapalaran ko sa Maynila ngunit pipilitin kong lumaban. Sabi mo nga, ang gamugamo ay matatapang. Dapat ay ganoon din ako. Paalam ‘Tol. Pangako ko sa iyo, sa Maynila, pipilitin ko pa ring buuin ang buhay ko, muling magsimula at mangarap. Kahit wala ka na sa piling ko ay makakaya ko ang lahat...”

Hindi ko lubos maintindihan ang aking naramdaman sa pagkabasa sa sulat ni Dennis. Sa dalawang taon na nagkahiwalay kami, ang buong iniisip ko ay wala siyang nararamdaman para sa akin. Mas lalo pa akong na-excite sa pag-uwi kong iyon. Nakikinita kong magiging masaya ang aking bakasyon ngayong nagkaalaman na kami sa aming mga nararamdaman. Muling nanumbalik sa aking isip ang huling nangyari sa amin kung saan ay pinagsamantalahan niya ako habang nasa gitna ng aking kalasingan. Tinanong ko siya sa airport kung bakit niya ginawa iyon sa akin at ang sagot niya ay, bakit ko rin ginawa iyon sa kanya. Iyon pala ang sagot... dahil mahal din niya ako.

Pagkatapos kong umuwi sa aking mga magulang, pinuntahan ko kaagad ang Tita ni Dennis. Ngunit isang masakit na dagok ang sumalubong sa akin.

“Mabuti at nakarating ka na!” ang sambit ng Tita ni Dennis. “Tanong nang tanong si Dennis sa iyo kung nakauwi ka na ba. Bukas na kasi ang kasal niya sa huwes. Gusto niyang naroon ka! Ikaw lang ang bisita niya sa side niya at ang mga magulang at kapamilya lang ng babae ang dadalo. May anak na kasi... Hinintay ka talaga niya. Kaya kahit bukas ng umaga, kung may flight, sumakay ka na agad.”

Mistulang tinadtad sa sakit ang aking puso sa narinig. Pakiwari ko ay biglang gumuho ang aking mundo. “G-ganoon po ba?” ang sagot kong hindi ipinahalata ang bigla kong naramdamang sakit. Para bang pinaglaruan talaga ng tadhana ang aming kalagayan. “S-sige po... maghanap kaagad ako ng ticket upang makahabol” ang naisagot ko na lang at nagmamadaling tumalikod upang hindi mapansin ang pangingilid ng aking mga luha.

Dumiretso ako sa bahay-kubo. Nakaupo sa bangkong kawayan, di ko naman maiwasang tingnan ang inukit niya sa puno ng Narra. Klarong-klaro pa rin ang inukit niyang iyon. Nanariwa na naman sa aking isip ang ginawa niyang sulat para sa akin. Napabuntong-hininga na lang ako. “Dadalo ako sa kasal niya. Ipakita kong ako pa rin ang best friend niya kung saan ay sa oras ng katuparan ng kanyang pangarap ay naroon ako, full-support sa kanyang mga hakbang at desisyon sa buhay. Bagamat masakit ito para sa akin, matapang kong haharapin ang lahat. Nilapitan ko na lang ang puno ng narra. Hinaplos ko ang mga inukit niya at tila isang baliw na kinausap iyon, “Ikaw lang ang nakakaalam ng lahat. Ikaw lang ang nag-iisang testigo sa aming pagmamahalan. Siguro nang narito siya habang nandoon ako sa seminaryo, umiiyak siya. Ngayon naman ako ang nakikita mong umiyak. Ang hirap. Mag-aasawa na kasi siya. Ang sakit... ”

MAAGA ANG AKING FLIGHT sa araw na iyon. Sa lungkot na aking nadarama, tila nalimutan ko na ang mga detalye sa biyahe kong iyon. Nang narating ko na ang tinutuluyan niyang apartment sa Pasay City, wala nang tao roon. Ang sabi ng mga kapitbahay, nagpunta nga raw sila sa korte. Hindi sinabi kung bakit ngunit alam kong iyon na nga iyon, ang kanlang kasal. Nagtanong na lang ako kung ano ang address at kung paano iyon mapupuntahan.

Sa wakas ay narating ko rin ang nasabing lugar. Nasa bungad na ako ng bulwagan ng korte at nakita ko na si Dennis at ang babaeng pakakasalan niya. Nasa harap sila, kandong-kandong pa ng babae ang isang bata na marahil ay ang nasabing anak nila. Hinihintay na lang nila na darating ang judge.

May halos dalawang minuto ko rin silang pinagmasdan. Nakaupong nakatalikod sila sa iilang mga tao na naroon. Sobrang sakit ng aking naramdaman. Parang doon pa lang ay gusto ko nang maglupasay sa sakit na nadarama ng aking puso. Habang nasa ganoon akong ayos na nanuod sa kanila, tila may malakas na udyok sa aking utak na nagsabing sisigaw ako at ipahinto ang kasal, ipaglaban ang aking nararamdaman, kagaya nang mga eksena sa teleserye at pelikula. Ngunit wala akong lakas na gawin iyon. May isang bahagi rin ng aking utak na nag-udyok na magpakatatag. Dahil tila nag tug-of-war ang aking utak at pakiwari ko ay mababaliw sa eksenang nakita, tumalikod ako atsaka dinukot ang aking cell phone at nagtext. Nakuha ko na kasi ang bago niyang numero mula sa kanyang Tita. “Nandito na ako. Ngunit hindi ko kayang pagmasdan ka haabang ikakasal. Kaya umalis na lang ako... Congratulations na lang sa iyong kasal at bagong panimula. Oo nga pala, nabasa ko na rin ang mga sulat mo, itinago pala ng Tita kong madre. Naintindihan ko ang lahat. JC.”

Nang maisend ko na ang message ko, sumakay ako ng taxi at nag check-in sa isang hotel. Doon ay nagkulong ako at nabuo ang plano na uuwi na kinabukasan.

Maya-maya ay nag-message alert ang aking cell phone. Binuksan ko ito at binasa. “Saan ka ngayon?” ang maiksing message galing kay Dennis.

“Narito sa isang hotel sa Malate.” Ang sagot ko, binanggit ko rin ang pangalan ng hotel.

Iyon lang ang text niya. Hindi na siya nagreply. Makalipas ang isang oras, tumawag ang front desk at nagtanong kung may ini-expect ba raw akong bisita. Sinagot ko na wala. Nang binanggit niya ang pangalan, doon na kumalampag nang malakas ang aking dibdib. “S-sige, papasukin mo.”

Maya-maya lang ay narinig ko na ang door bell. Hindi ako magkamayaw sa pagtatatakbo upang buksan ang pinto. “H-hi!” ang may pag-aalangan kong pag-greet nang nabuksan ko na ang pinto ng kuwarto ko. Hindi ko kasi alam kung bakit siya nagtungo sa hotel samantalang kakakasal lang niya. Atsaka, alam kong may kaibahan na sa tagpong iyon; may nagmamay-ari na sa kanyang puso. Naka-slacks siya, suot ang itim na coat and tie at ternong itim na sapatos, naka-gell ang buhok. Guwapong-guwapo. Tila lalo pa siyang gumuwapo.

“Hi!” ang sagot din niya habang nanatiling nakatayo sa may pintuan, tila napakong nakatayo roon at nakangiting nakatitig sa akin.

“A-anong nangyari?” ang tanong ko kaagad.

“Puwede bang pa-hug muna bago ang tanong?” ang sambit niyang abot-tainga na ang ngiti. Ramdam kong masayang-masaya siya.

Napangiti ako. Doon na nanumbalik ang pagiging kumportable ko sa kanya. Niyakap ko rin siya bagamat may pag-aagam-agam dahil hindi ko alam kung ano ang drama niya. Pagkatapos naming mag handshake, “Anong nangyari nga???” ang paggiit ko muli sa tanong habang hawak-kamay na kaming pumasok sa kuwarto.

Ibingasak niya ang kanyang katawan sa kama. “Hindi natuloy ang aming kasal.” Ang kawal niyang sagot.

“Ha??? B-bakit?” ang tanong ko uli habang umupo sa kama, sa tabi niya.

“Sumipot ang tunay na ama ng bata. Matagal na pala akong niloko ni Loida. May ibang lalaki siya. Mabuti na lang at hindi pa natapos ang kasal ay hinarang na ito ng lalaki. Hayun, iniwan ko sila.”

“G-ganoon ba?” ang tanong ko. Halos hindi pa talaga ako makakapaniwalang ganoon kabilis ang mga pangyayari. “A-anong balak mo ngayon?” ang dugtong kong tanong. Tila naglupasay sa tuwa ang aking puso.

“Heto, maghahanap ng iba. Iyong tunay na nagmahal sa akin, iyong hindi ako pababayaan.” Ang sambit niya, sabay lingon at kindat sa akin. “Ikaw? Ano ang balak mo?” ang tanong niyang ramdam na ramdam ko ang sigla.

“Magpapari ako, di ba? Bawal sa amin ang maghanap ng makamundong pagmamahal.” Ang biro kong sagot.

Bigla naman siyang bumalikwas sa pagkahiga at tinumbok ang pintuan sabay sabing, “E di maghanap na lang ako ng iba.”

“Hoy! Hoy! Joke lang!” ang sigaw ko rin habang hinahabol siya at hinablot ang isang kamay, hinila pabalik sa kama.

Humiga uli siya sa kama. At ako ay nakaupo pa rin sa tabi niya. Napansin kong bigla siyang tumahimik. Nang nilingon ko ay nahalata ko sa mukha niya ang paglungkot nito.

“N-nabasa mo na ang sulat ko di ba?” ang tanong niya.

Tumango lang ako.

“Mahal kita.” Ang kaswal niyang pagkasabi.

“Mahal mo lang ako noong panahon na sinulat mo iyon.” Ang sagot ko rin.

“Ikaw ba ay mahal mo lang ako noon nang sinulat mo rin iyon? Nagbago na ba ito ngayon?”

Hindi kaagad ako nakasagot. Tinitigan ko siya. “Wala namang nagbabago sa pag—“

Hindi ko na naituloy pa ang aking sasabihin gawa ng paglapat ng mga labi niya sa mga labi ko. Buong kasabikan ko namang tinanggap ang mga halik niya. Sa pagkakataong iyon ay malaya naming pinakawalan ang bugso ng aming pagnanasa para sa isa’t-isa. Tila walang mapagsidlan ang aking saya sa malaya naming pagtatalik. Iyon ang pinakaunang pakikipagtalik ko sa kanya na pareho kaming nagpaubaya, pareho naming ginusto, pareho naming sinuklian ang nag-aalab naming pagnanasa sa isa’t-isa. 

“G-gusto ko, ‘Tol, tayo ang magsama. Huwag ka nang bumalik sa seminaryo. Huwag ka nang magpari. Pangako ko sa iyo, habambuhay kitang aalagaan.” Ang sambit ni Dennis nang humupa na ang bugso ng init ng aming katawan.

Halos hindi pa rin ako makapagsalita. Napakabilis ng mga pangyayari na tila isang panaginip lamang ang lahat. “Eh...” ang nasambit ko na lang.

“Please ‘Tol... mahaba-habang panahon ding naghirap at nagdusa ang ating mga kalooban. Bigyang-laya na natin ito. Ito na ang tamang panahon. Huwag ka nang bumalik pa sa seminaryo.”

“P-puwede bang hindi ko muna sasagutin iyang tanong mo? Nandito pa naman ako. I-enjoy na lang muna natin ang bawa’t isa.” ang sagot ko.

“Okay...”

Hindi na natuloy ang balak kong umuwi ng Leyte kinabukasan. Sinamahan ako ni Dennis sa hotel at doon na rin siya natulog. Kinabukasan, kinulit na naman niya ako sa kanyang tanong. “Huwag ka nang bumalik sa seminaryo, please...”

Muli na naman akong natuliro. Tinitigan ko siya, may pag pag-alinlangan ang aking puso. “P-paano ang mga magulang ko? Paano ang tradisyon namin? Paano ako magpaliwanag sa kanila? P-apaano tayo mabubuhay? Wala akong trabaho at walang pera? Paano ang mga tao sa paligid natin? Wala pa ako sa tamang edad? 18 lang ako...” ang mga halos hindi mabilang kong tanong sa kanya.

“Nasa tamang edad ka na ‘Tol. 18 ang legal age of consent sa Pinas. Sa tradisyon mo naman, di ba ang sabi mo, may pinsan kang magma-madre? E di siya na ang sasalo sa responsibilidan ng inyong tradisyon.” Ang sambit niya. Nabanggit ko kasi sa kanya sa aming kuwentuhan sa gabing nagdaan ang pagmamadre ng aking pinsan. “At kung paano tayo mabubuhay? Huwag kang mag-alala, may trabaho ako. Ako ang bubuhay sa iyo. Puwede pa kitang papag-aralin kung gusto mo. At tungkol naman sa pagpapaliwanag sa mga kapamilya mo, sa sinabi ko na, nasa tamang edad ka na. Maaari ka nang magdesisyon tungkol sa ano mang bagay sa buhay mo. Tungkol naman sa mga tao sa paligid, wala akong pakialam kung ano man ang sasabihin nila. Para sa iyo, magpakatatag ako... Kung noon ay halos masira ang buhay ko dahil sa takot nang kung ano ang sasabihin ng mga tao, hindi na ako matitinag ngayon, at ikaw ang nagturo sa akin kung paano maging matatag.”

Dahil hindi pa talaga ako handang magbigay ng desisyon, ang nasabi ko na lang ay, “Manatili  na lang muna ako dito sa Maynila ng isang linggo. Pagkatapos ay saka na ako magdesisyon.”

Pumayag naman siya sa aking kundisyon. Lumipat kami sa kanyang flat at doon ako nanatili. Parang tunay na mag-asawa na ang aming turingan. Siya ang nagtatrabaho sa araw, at ako naman ang nasa bahay, ginagawa ang mga gawaing bahay kagaya nang paglilinis, pag-aayos ng mga gamit sa loob nito, paglalaba, pamamalengke, pagluluto. Masarap ang pakiramdam ko sa aming setup. Pakiwari ko ay wala na akong mahihiling pa. Maalahanin si Dennis, mapagmahal, at masayang kasama.

Isang araw bago ang pang-isang linggo na ibinigay kong palugit para makapagdeisyon, hindi ako makatulog. Naguluhan ako, nagtalo ang aking isip kung tutuloy pa ba sa seminaryo at ang magiging consequence nito sa pamilya ko at mga kamag-anak, at sa kabilang banda, ang pagbibigay-laya ko sa sarili, sa pagmamahal ko kay Dennis, na maaaring hahantong lang din sa wala, gawa nang wala pa naman akong nakitang kapwa lalaking humantong talaga ang pagmamahalan hanggang sa pagtanda, hanggang sa kamatayan.

Ngunit ang mga puntong aking kinokonsidera ay ang pagmamadre ng aking pinsan, at ang galit ko pa rin sa aking Tita na madre noong itinago niya at binasa pa ang mga sulat ni Dennis para sa akin. Pakiwari ko ay binababoy ako. At nakapagbitiw na rin ako ng salita na hindi na babalik pa roon. Kaya sa bandang huli ay pinili ko ang pananatili kay Dennis.

Masayang-masaya si Dennis sa naging desisyon ko. Nagtatalon siya sa matinding kagalakan at kinakarga-karga pa ako. Tinawagan ko kaagad ang Tita kong madre at sinabi sa kanya na hindi na ako babalik pa sa pagpapari. Syempre, nagulat siya, at nagalit. Nag-away pa kami sa telepono. Ngunit palaban na ako dahil sa ginawa niya. Tila nabawasan ang respeto ko sa kanya. Para sa akin, ang ginawa niya ay hindi gawain ng isang madre.

Pagkatapos na pagkatapos naming mag-usap, tinawagan naman ako ng aking inay. Nagalit siya, umiyak, nagtanong kung bakit ko nagawa ang desisyong iyon. Sinagot ko na lang siya na may sasalo naman pinsan na magmamadre, at sinabi ko rin ang sama ng loob ko sa Tita dahil sa ginawa niyang pagtago at pagbasa ng personal kong mga sulat. “Galit na galit ang itay mo at hiyang-hiya siya sa mga tao. Alam mo ba kung gaano kalaki ang kahihiyang idinulot mo sa ginawa mong desisyon? Dahil lamang sa sama ng loob mo sa Tita mo, hihinto ka sa pagpapari?” ang galit na sambit ng inay.

Ngunit wala ring nagawa ang inay. Buo na ang aking isip at hindi na mababali pa ito. Nagpaalam na rin ako sa kanya na hindi na muna ako uuwi ng Leyte at na maghahanap ako ng trabaho sa Maynila at mag-aral muli. Iyon naman kasi ang ipinangako sa akin ni Dennis.

Kaya natuloy ang aming pagli-live in ni Dennis. Halos wala nang mapagsidlan ang kaligayahan kong nadarama sa aming pagsasama. Tinupad naman niya ang kanyang sinabi na paninindigan niya ang aming pagmamahalan. Iyon nga lang, ang aming pakilala sa mga tao sa paligid ay magpinsan. Pero okey lang. Hindi naman namin kailangang i-announce sa buong mundo na nagmamahalan kami. Basta nagsama kami at alam namin sa isa’t-isa na kami ay nagmahalan, sapat na iyon. 

Umabot kami ng anim na buwan sa aming pagsasama. Sa anim na buwan na iyon ay masasabi kong hindi ako nagsisi sa pag-alis sa seminaryo. Nanatili siyang mabait, mapagmahal, maunawain. Walang nagbago sa kanyang pagmamahal. Wala akong masabi sa kanyang kabaitan. Palaging may pasalubong kapag umuuwi galing sa trabaho, namamasyal kami palagi kapag wala siyang pasok. Halos buhay-prinsesa, este prinsepe ako. At ang plano pa namin ay i-enrol niya ako sa padating na pasukan.

Ngunit isang araw ay nabigla na lang ako nang nakatanggap ako ng text. “JC, puwede ba tayong mag-usap?”

Gulat na gulat ako dahil parang kilala niya ako samantalang hindi naman nakaregister ang number niya sa phone book ko. “Sino to?” ang sagot ko.

“Si Loida. Siguro naman ay kilala mo ako. Palagi kang ikinikuwento sa akin ni Dennis noong may relasyon pa kami.”

Para akong nakarinig ng malakas na pagsabog sa aking nalaman kung sino siya. Kinabahan ako na hindi mawari. “Hi Loida. Paano mo nakuha ang aking number?” ang sagot ko rin.

“Nagtatanong ako sa mga kaibigan ninyo ni Dennis.”

“Ah ganoon ba? Bakit? Anong mayroon?”

“May sasabihn lang ako sa iyo. May mahalagang bagay kang dapat malaman. Huwag mong sabihin kay Dennis ito ha? Atin-atin na lang.”

“Tungkol saan ba ito?” ang sagot kong ramdam na ang pabilis na pabilis na pagkalampag ng aking dibdib.

“Basta mag-usap tayo. Sandali lang ito. Huwag mong isipin na aagawin ko si Dennis sa iyo. Tanggap ko na ang lahat. May gusto lang akong sasabihin sa iyo para at least aware ka sa mga pangyayari.”

“Sige...” ang sagot ko, bagamat may pag-aalangan ako.

Nagpaalam ako kay Dennis na mamalengke lang. Dahil nasa duty naman siya kung kaya ay walang problema.

Nagkita kami ni Loida sa isang restaurant. Noon ko lang siya nakita. Matangkad din si Loida, maganda, makinis, maputi, may mahabang buhok at sa suot niyang faded na maong at body-fit na puting t-shirt ay hindi mo akalain na may anak na siya. Dala-dala niya ang anak niyang mahigit isang taong gulang na. Cute ang bata, maputi, kamukhang-kamukha ni Loida.

“JC, hindi ako magpaligoy-ligoy pa... Una, alam ko na ang relasyon ninyo ni Dennis at personally, wala akong problema roon. Pangalawa, aaminin kong nagkamali ako habang nasa relasyon pa kami ni Dennis. Nagtukso ako sa isang lalaki at may nangyari sa amin ng lalaking iyon. Walang kaalam-alam si Dennis nito, hanggang sa sumulpot siyang bigla sa aming kasal. Kaya sa galit ni Dennis ay hindi na niya itinuloy pa ang kasal namin, at hiniwalayan niya ako.” Nahinto siya nang bahagya. “Ngunit ang totoo, si Dennis ang tunay na ama ni Leah.” Turo niya sa bata. “Ang lalaking iyon ay nagpunta lang doon upang guluhin ang buhay ko, nagalit na hindi ko na siya pinansin.”

“G-ganoon ba?” ang sagot ko.

“Inamin ba ni Dennis sa iyo na siya ang tunay na ama ng bata?” ang tanong niya.

“H-hindi... Hindi niya raw anak.” Ang sagot ko.

“Puwes, may ipapakita ako sa iyo,” may dinukot siyang isang folder mula sa kanyang bag at binuklat ito sa harap ng mesa. “Ito ang resulta ng DNA test. Talagang gumastos ako para rito upang malinawan ang aking isip kung sino ba talaga ang ama ni Lea. Siguro naman kung ikaw ang nasa kalagayan ko, gusto mo ring malaman ang katotohanan, di ba?”

Nangingiming tumango ako.

“Heto tingnan mo.”

Tiningnan ko ang report. May nabasa akong pangalan ni Dennis at pangalan din ng isang lalaki. At sa gitna ng pangalan nina Dennis at Leah ay may nakasulat na “matched”. Napatingin ako sa kanya. Hindi ko lubos maisalarawan ang aking nadarama. Parang may biglang kumalampag sa aking dibdib na magkahalong takot, lungkot, at sama ng loob, hindi ko maintindihan.

Nagpatuloy siya. “Ngayon, ang punto ko lang... dahil sa na-confirm kong si Dennis ang tunay na ama ng bata, hihilingin ko sana sa iyo na mabigyan ang anak ko ng isang normal na pamilya...” nahinto siya at nakita ko na lang ang kanyang pag-iyak.

“P-paano?” ang tanong kong naguluhan at kinabahan sa kung ano ang gusto niyang tumbukin.

“Alam kong isa kang seminarista JC at naengganyo ka lamang na huwag nang bumalik ng seminaryo dahil sa mga ipinangako sa iyo ni Dennis. Ngunit maniwala ka, JC, alam kong mahal pa rin ako ni Dennis. Kung hindi lang dahil sa iyo ay wala na sana kaming problema ni Leah. Kung hindi dahil sa iyo, buo na sana kaming tatlo ni Leah bilang isang pamilya. Ngunit nariyan ka, nakaharang sa mithiing magkaroon ang aking anak ng normal na buhay. Di ba, sabi sa bible, isang malaking kasalanan ang pagsisiping ng dalawang lalaki? Alam mo ito dahil isa kang seminarista. Pero walang problema ito sa akin, JC. Ang sa akin lang, may anak ako, kami ni Dennis na nangangailangan ng pang-unawa mo. Tingnan mo siya...” ibinaling niya ang kanyang tingin sa bata, “...napakagandang bata, isang napaka-inosenteng anghel na ang kinabukasan ay maaaring masisira, nang dahil sa iyo. Isang araw, baka magiging isang sikat na artista pa siya, isang modelo, isang business woman, o ano pa man. Ngunit maaaring mabigo ang lahat nang ito dahil mag-iba ang tingin niya sa kanyang sarili, magkakaroon ng inferiority complex, baka magiging isang salot sa lipunan. K-kung babalik ka sa pagpapari, maraming matutuwa sa iyong desisyon; ang iyong pamilya, ang iyong mga kamag-anak, pati ako at si Leah... magiging sobrang proud sa iyo dahil isinakripisyo mo ang iyong pagmamahal para sa isang tao upang mabuo ang pangarap ng isang bata. Para sa akin at sa kanya, isa kang bayani... d’yan pa lang ay masasabi kong isa kang tunay na alagad ng Diyos, at matutuwa siya sa iyo.”

Tila isang napakalakas na lindol ang yumanig sa matiwasay ko na sanang pag-iisip. Parang isa akong eroplanong nasa alapaap ngunit sa isang iglap ay tinamaan ng napakalakas na bomba at nagkawatak-watak itong bumulusok sa lupa. Pakiramdam ko ay sinampal ako nang maraming beses at biglang nagising sa isang masakit na katotohanan. Doon na ako tuluyang bumigay at humagulgol. Naghalo ang aking naramdaman. Sama ng loob para kay Dennis, pagkamulat sa katotohanang may naapakan akong mga tao, kasama na ang aking pamilya at mga kamag-anak na tumitingala sana sa akin. Pakiwari ko ay isa akong napakaliit na tao sa oras na iyon. “I’m sorry... I’m sorry...” ang paulit-ulit kong sinabi.

Niyakap ako ni Loida, hinaplos-haplos niya ang aking likod. “Ok lang iyan... ang impportante ay nasabi ko na sa iyo ang saloobin ko at ikaw na ang bahalang magdesisyon. Ano man ang desisyon mo, rerespetuhin ko ito, JC. Maraming salamat sa pakikinig mo sa akin at sa pagbibigay mo ng oras sa aming mag-ina.” Ang sambit niya.

“Hindi, Loida... bukas na bukas din ay iiwanan ko na si Dennis. Maraming salamat sa pagmulat mo sa aking isip.”

“Walang anuman, JC. Maraming salamat kung ganoon.” Ang sagot ni Loida. Niyakap ko pa siya bago kami tuluyang maghiwalay. “I wish you good luck at sa loob ng seminaryo ay ipagdarasal ko ang pagiging masaya ninyo ni Dennis.” ang sabi ko.

“Kapag naging ganap na pari ka na JC, ikaw ang kukunin naming magkasal sa amin ni Dennis sa simbahan.” Ang pahabol pa niya.

Binitiwan ko lang ang isang matipid na ngiti.

Pagkatapos naming mag-usap, dumiretso ako sa simbahan. Doon ako nag-iiyak, humagulgol, ipinalabas ang lahat ng naramdamang sama ng loob at pagsisisi. Nanghingi rin ako ng tawad sa kanya. Halos dalawang oras ako sa loob ng simbahang iyon. Hanggang sa nahimasmasan na ako at umuwi.

Wala pa rin si Dennis sa bahay. Ang text nya ay may overtime daw siya at ma-late ng dalawang oras. Agad kong inayos ko ang aking mga gamit at damit na dadalhin sa aking pag-uwi. Nang nakarating na si Dennis, nagkunwari akong wala lang nangyari. Nag-inuman pa kami sa gabing iyon at sabay na natulog. Ngunit nang mag-alas 2 na ng madaling araw doon na ako gumising upang gumawa ng sulat.

“Dear Dennis, una sa lahat, gusto kong humingi ng tawad na heto, aalis ako nang walang paalam sa iyo. Ginawa ko ito dahil buo na ang aking pasya na babalik sa seminaryo at ayaw kong hahadlangan mo pa ito. Patawarin mo ako. Mahal kita ngunit mas makabuluhan para sa akin, para sa ating lahat ang ipagpatuloy ko ang pagpapari ko. Sana ay mapatawad mo ako. Gusto ko ring magpasalamat sa lahat ng kabutihang ipinakita mo sa akin. Kahit sa maiksing panahon na nagsama tayo sa isang bubong ay ipinadama mo sa akin kung paano ang mahalin. Tila wala na akong mahihiling pa sa piling mo. Sa tanang buhay ko, sa iyo ko lang nadarama at naranasan ito. Hinding-hindi kita malilimutan ang lahat. Kung ako lang sana ang masusunod, hindi kita iiwan. Ayaw ko pa sanang tapusin ang lahat, at lalong ayaw kong tapusin ang lahat sa ganitong paraan. Ngunit sadyang may mga pagkakataon lang talagang ang magagandang bagay sa mundo, kasama ang pagmamahal, ay kailangang isakripisyo para sa kabutihan ng nakararami. At hindi ako exempted dito. Kailangan kong magsakripisyo upang mabuo at lumigaya ang buhay ng mga taong mahal natin at nagmamahal sa atin. Kapag nagpari ako, matutuwa ang aking angkan, ang aking mga magulang. Kapag nananatili tayong mag best friends lamang, mabubuo ang pangarap mo sa iyong sarili, mabubuo ang buhay at pangarap ng iyong anak... paalam sa iyo. Lagi mong tatandaan na ano man ang mangyayari, hindi kita malilimutan. Ikaw lamang ang nag-iisang taong nagmamay-ari ng aking puso. Mahal na mahal kita. Sa loob ng seminaryo ay ipanalangin ko ang iyong kaligayahan. Ang katuparan ng inyong mga pangarap. Ang iyong best friend, JC.”

Inilagay ko ang sulat sa ibabaw ng study table niya. Nilingon ko pa ang aming kama kung saan ay nakahigang nakatihaya si Dennis, himbing-na himbing sa kanyang pagtulog, walang kaalam-alam sa nakaambang malaking pagbabago ng kanyang buhay, ng aming mga buhay. Itinuon ko ang aking paningin sa kanya. Ang puting kumot ay nakatakip hanggang sa kanyang tiyan na marahang gumagalaw kasabay sa kanyang paghinga. Naaaninag ko rin ang kanyang maamong mukha na nakasanayan kong haplusin bago kami matutulog.

Binitiwan ko ang isang malalim na buntong-hininga. Nilapitan ko siya sa kanyang kama at patuloy na tinitigan, inukit sa aking isip ang kaliit-liitang mga detalye ng kanyang mukha upang ito ay hindi mabura sa aking isip. Nang nagsawa, maingat kong inilapat ang aking mga labi sa kanyang noo. “Paalam best friend...” ang bulong ko.

Hindi pa rin siya gumalaw. Nakapikit pa rin ang kanyang mga mata habang dinig na dinig ko ang mahinang ingay bunsod ng kanyang paghinga. Tumayo ako at maingat na tinumbok ang pinto ng kuwarto. Nang nakalabas na ay dali-dali akong naglakad palayo sa kanyang flat, ni hindi lumingon, hinayaang ang pagbagsak ng mga luha mula sa aking mga mata habang binaybay ko ang madilim at makipot na eskinita patungo sa kalsada.

Alas tres nang madaling araw nang nakarating ako sa airport. Dahil may nakatago pa naman akong pera mula sa aking allowance sa pagkapari, iyon ang ibinili ko ng ticket. Tinanggal ko na rin ang sim card ng aking cell phone upang huwag na niyang ma-contact pa.

Halos gabi na nang nakarating ako sa aming bahay sa probinsiya. Sasakay pa kasi ako ng bus galing ng airport at magbibiyahe pa ito ng may tatlong oras.

“Nay! Nay!” ang sigaw ko kaagad nang makarating na ako ng bahay.

“Anak!!!” ang gulat na sagot naman inay, bakas sa kanyang mukha ang pagkagulat. Nabitawan pa niya ang dala-dalang balde na dala-dala niya.

Tumakbo ako palapit sa kanya. Niyakap niya ako. Ramdam ko sa kanyang yakap ang matinding pangungulila. Niyakap ko rin siya nang mahigpit. Nag-iyakan kami. Nanghingi ako ng tawad. “Nay... itutuloy na ako sa pagkapari.” Ang sambit ko.

“Talaga anak!” ang masayang sagot ng inay.

“Opo nay... narealize ko na nagkamali ako ng desisyon...”

Binitiwan ng inay ang isang ngiti. “Masaya ako anak. Masayang-masaya.” At muli niya akong niyakap. “Halika sa loob. Narito ang itay mo.” Dugtong niya.

Nang nasa loob na kami, sumalubong naman sa aking paningin ang aking itay na naka-upo sa isang wheel chair. “Nagkaroon ng mild stroke ang itay mo. Simula nang nagdesisyon kang hihinto sa pagpapari, palagi na lang siyang malungkutin, tulala, at halos hindi na lumalabas ng bahay dahil sa matinding hiya.”

Doon ay tuluyan na akong humagulgol habang niyakap ko ang itay. “Patawad po itay!!! Ang laki ng pagkakasala ko sa inyo!”

Kahit hindi niya masyadong naigagalaw ang isa niyang kamay, pilit niya akong niyakap.  Nag-iyakan kaming tatlo ng inay. Nagyakapan. Nang sinabi kong tutuloy na ako sa pagpapari, ramdam ko ang saya niya. Muli niya akong niyakap, kitang-kita sa kanyang mukha ang matinding kaligayahan.

Tinawagan kaagad ng aking inay ang aking Tita sa Iloilo at ibinalita ang aking desisyon na ipagpatuloy muli ang pagpapari. Masayang tinanggap nila ang balita.

Sa madaling salita ay natuloy ang aking muling pagpasok sa seminaryo. Balik-normal uli ang aking buhay bilang isang seminarista.

Ngunit syempre, mahirap iwaglit sa aking isip si Dennis. Kahit sa panahon ng aming misa kung saan ay doon kami nagsisimba sa labasan ng simbahan ng seminaryo at open para sa mga taga-labas, pakiwari ko ay naroon din si Dennis na nakisimba. May isang beses nga, may hinabol talaga akong isang lalaki na akala ko ay siya. Ngunit nang humarap na ay ibang tao pala. Ganyan ka tuliro ang aking isip. Bagamat naroon na ako sa loob ng seminaryo. Nahirapan pa rin akong talikuran ang aming nakaraan.

Lumipas pa ang ilang taon at narating ko rin ang tinatawag nilang regency. Ito ay ang punto bago ma-ordinahan ang isang seminarista sa pagkapari. Dito ay bibigyan siya ng laya upang i-evaluate ang sarili kung nais ba talaga niyang maging ganap na pari at ituloy ang kanyang ordinasyon, o mananatili na lang sa labas at huwag nang ituloy pa ang pagiging ganap na alagad ng Diyos.

Ginugol ko ang aking regency sa Leyte. Sa panahong iyon ay pinilit ko na ang aking sariling huwag makipagkita kay Dennis. Ayaw kong mangyari muli ang nangyari sa amin kung saan ay natukso ako sa kanya at muntik ko nang hindi maipagpatuloy ang aking bokasyon. Nagturo ako ng Theology sa unibersidad kung saan kami nagkakila ni Dennis. Minsan ay hindi ko maiwasang sariwain sa aking isip ang nakaraan. Lalo na kung makakakita ako ng dalawang lalaking estudyante na magkaibigan at sweet na sweet sa isa’t-isa. Kapag napadaan naman ako sa mga lugar kung saan kami ay madalas na magbonding, bigla rin siyang papasok sa aking isip. Ngunit hanggang doon na lang. Kumbaga, tanggap ko na lang lahat. Sariwa pa ang sugat sa aking puso, ngunit ramdam ko na ang pagiging manhid nito. Naka-program na rin sa aking isip na isang taon lang ang aking hihilinging regency at mag-apply na ako para sa ordinasyon upang maging isang lubos na pari.

Iyon ang plano ko. Subalit, marahil ay sadyang mapaglaro ang tadhana. Dalawang araw bago ang balik ko sa seminaryo upang mag-apply na ng ordination, sumulpot ang Tita ni Dennis sa bahay.

Nagulat ako sa hindi inaasahang tagpong iyon. Bagamat kinakabahan, hindi ko rin maipagkaila sa aking sarili na may tuwa akong nadarama.

“JC, gusto kang makita ni Dennis. Nasa bahay siya ngayon, may karamdaman. Nalaman kasi niya na malapit ka nang bumalik sa seminaryo para sa iyong ordinasyon kaya ako na ang pinakisuyuan niya upang ipaalam sa iyo na gusto niyang magkita muna kayo bago ka mumalik ng Iloilo. Hindi pa kasi kaya ng katawan niya ang maglakad.” Ang sambit ng Tita ni Dennis.

“T-talaga po? Umuwi po pala siya?” ang gulat kong tanong.

“Oo. Umuwi siya dahil dito muna magpapagaling...”

(Itutloy)